PREHISTORYCZNE GROBOWCE KUJAWSKIE WE WSPÓŁCZESNEJ EUROPIE

Neolityczne grobowce kujawskie nazywane też – niezbyt szczęśliwie – publicystycznym określeniem kujawskie piramidy są najstarszymi zabytkami architektury na ziemiach polskich, gdyż ich powstanie datuje się na około 3500 lat p.n.e. Największe znane i zachowane do dziś zgrupowanie tych obiektów znajduje się w okolicach Wietrzychowic w gminie Izbica Kujawska na południowo-wschodnim skraju województwa kujawsko-pomorskiego. Dziesięć lat … Czytaj dalej PREHISTORYCZNE GROBOWCE KUJAWSKIE WE WSPÓŁCZESNEJ EUROPIE

PREHISTORYCZNE GROBOWCE KUJAWSKIE WE WSPÓŁCZESNEJ EUROPIE

Neolityczne grobowce kujawskie nazywane też – niezbyt szczęśliwie – publicystycznym określeniem kujawskie piramidy są najstarszymi zabytkami architektury na ziemiach polskich, gdyż ich powstanie datuje się na około 3500 lat p.n.e. Największe znane i zachowane do dziś zgrupowanie tych obiektów znajduje się w okolicach Wietrzychowic w gminie Izbica Kujawska na południowo-wschodnim skraju województwa kujawsko-pomorskiego. Dziesięć lat temu dla ochrony cmentarzyska powołano Park Kulturowy Wietrzychowice, którego zarządcą jest Adam Myrta, dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury w Izbicy Kujawskiej. Cały czas są również prowadzone badania archeologiczne całej okolicy. O przeszłości Wietrzychowic i perspektywach na przyszłość dyskutowali uczestnicy konferencji popularnonaukowej Park Kulturowy Wietrzychowice. Na europejskim szlaku megalitów, która odbyła się w Urzędzie Marszałkowskim w Toruniu w dniach 20-21 kwietnia 2017 r.

Organizatorami spotkania byli: Fundacja Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Wojewódzki Ośrodek Animacji Kultury w Toruniu, Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Izbicy Kujawskiej, Gmina Izbica Kujawska, Instytut Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Katedra Geomorfologii i Paleogeografii Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy i Stowarzyszenie Archeologii Środowiskowej. Patronat honorowy nad konferencją objął Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego Piotr Całbecki, w komitecie honorowym zasiedli: prof. Wojciech Chudziak – dyrektor Instytutu Archeologii UMK, prof. Ryszard Grygiel – dyrektor Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, prof. Tomasz Kalicki – prezes Stowarzyszenia Archeologii Środowiskowej, prof. Juliusz Twardy – kierownik Katedry Geomorfologii i Paleogeografii UŁ i prof. Jacek Woźny – rektor UKW.

Budowane przez ludność kultury pucharów lejkowatych grobowce kujawskie są bardzo charakterystyczne: mają formę wydłużonego (nawet ponad 100 długości) trapezu usypanego z ziemi i kamieni na wysokość kilku metrów. Zmarłych grzebano na czole nasypu. Do komory grobowej można było wejść, być może pełniła funkcje sakralne. Pierwsze tego typu megality odkryto i przebadano na Kujawach, toteż w archeologii obiekty o takiej formie określa się mianem grobowców kujawskich, chociaż dziś znane są inne ich lokalizacje, nie tylko na obszarze Polski.

W tematykę konferencji wprowadził uczestników dr Kamil Adamczak z Instytutu Archeologii UMK, który wygłosił wykład pod tytułem Monumentalne grobowce w neolicie Europy. Pokrótce przedstawił typy budowli megalitycznych, wskazując na ich różnorodność spowodowaną warunkami geograficznymi czy dostępem do budulca. Prelegent wymienił najważniejsze typy megalitów, pokazał ich rozmieszczenie na mapie Europy. Podczas swojego wystąpienia wskazał także na wyjątkowość wielu budowli i wysokie zaawansowanie techniczne ich twórców. Jednym z najciekawszych przykładów jest jego zdaniem grobowiec Newgrange w Irlandii. Do komory grobowej prowadzi dwudziestometrowy korytarz. Raz w roku – w dniu przesilenia zimowego – promienie słoneczne przez krótki czas docierają korytarzem do komory i oświetlają jej wnętrze. Jest to tylko jeden z przykładów potwierdzających, że ludność neolityczna potrafiła na znaczne odległości transportować duże ilości materiałów budowlanych: kamienie, gigantyczne głazy, ale też tworzyła zaawansowane projekty architektoniczne, świadomie orientowała budowle według stron świata i w sposób celowy tworzyła wszystkie elementy megalitów.

 

Osiem dekad eksploracji

W kolejnym wystąpieniu dr Piotr Papiernik z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi oraz Fundacji Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego podsumował 80 lat badań archeologicznych w rejonie Parku Kulturowego Wietrzychowice. Wykład dra Piotra Papiernika składał się z dwóch części. W pierwszej, „historycznej” prelegent przedstawił pokrótce kolejne etapy eksploracji cmentarzyska, począwszy od badań Natalii Kickiej poprzez systematyczne badania archeologiczne prowadzone przez Konrada Jażdżewskiego i Stanisława Madajskiego w latach międzywojennych po główne prace wykopaliskowe zgrupowań grobowców kujawskich w Wietrzychowicach pod kierunkiem prof. Konrada Jażdżewskiego w latach 1967-1969 oraz w Sarnowie w latach 1966-1974 pod kierunkiem dr Lidii Gabałówny i dra Henryka Wikłaka. Druga część prelekcji poświęcona była wynikom najnowszych badań, które od 2009 roku prowadzi właśnie dr Piotr Papiernik. Prace archeologiczne w Osieczu Małym zaowocowały odkryciem kolejnych grobowców, które przez naukowców zostały przebadane i szczegółowo opisane. Natrafiono w nich m.in. na fragmenty ceramiki oraz krzemienne narzędzia. Odkrycia te potwierdzają, że osadnictwo neolityczne w okolicach cmentarzyska w Wietrzychowicach utrzymywało się przez dłuższy czas a także, że …obszar południowych Kujaw uczestniczył w wielkim systemie wymiany, dzięki czemu utrzymywał bezpośrednie kontakty z szybciej rozwijającymi się terenami południowymi. Dr Piotr Papiernik zaznaczył, że eksplorowane są też inne, oddalone o kilka kilometrów od Wietrzychowic, stanowiska, m.in. w Lubominie, Gaju i Sarnowie.

Chociaż każde odkrycie poszerza zasób wiedzy o budowniczych grobowców kujawskich, wiele kwestii pozostaje w sferze domysłów. Jak zauważył prelegent: W ramach archeologii i jej naukowych metod badań można udokumentować, opisać i na wiele sposobów przeanalizować dokonane odkrycia, by w ten sposób poszerzyć naszą wiedzę o megalitach kultury pucharów lejkowatych. Jednak bez źródeł pisanych wiele pytań o kwestie związane z tak ulotnymi sprawami jak religia czy też społeczne zorganizowanie wspólnot z czasów epoki kamienia musi zostać bez odpowiedzi – zakończył.

W kolejnych wystąpieniach przedstawione zostały bezinwazyjne metody badań archeologicznych. Pomagają one w odnajdywaniu potencjalnych miejsc, w których mogą znajdować się interesujące badacza obiekty zabytkowe. Dzięki takim metodom ekspedycja nie musi kopać po omacku, ale rozpoczyna prace archeologiczne w miejscu, gdzie prawdopodobieństwo dokonania kolejnych odkryć jest bardzo duże.

Piotr Wroniecki przybliżył metody badań geofizycznych, zaś Rafał Brzejszczak – efekty wykorzystania fotografii lotniczej w badaniach. Mówiąc o badaniach geofizycznych Piotr Wroniecki wskazał trzy różne metody badawcze: poszukiwanie zaburzeń w polu magnetycznym terenu, pomiary oporności elektrycznej gleby i georadar. Skały, ich fragmenty pod wpływem pola magnetycznego Ziemi z czasem stają się małymi magnesami o określonej polaryzacji, dlatego zaburzenia pola magnetycznego na jakimś obszarze mogą sugerować, że w nieodległej przeszłości (a z perspektywy geologa może to być kilka tysięcy lat) był on transformowany, w domyśle przez człowieka. Przy pomocy bardzo czułych urządzeń można opracować bardzo dokładną mapę zaburzeń pola magnetycznego. Taka mapa może podpowiedzieć prawdopodobną lokalizację obiektów interesujących naukowca. Jak jednak podkreślał Piotr Wroniecki, dobrą praktyką jest równoczesne korzystanie z kilku metod geofizycznych w nieinwazyjnych badaniach archeologicznych. Ciekawym doświadczeniem jest np. nałożenie na siebie mapy powstałej dzięki pomiarom pola magnetycznego i pomiarom oporności elektrycznej. W niektórych przypadkach zaburzenia pola magnetycznego wcale nie pokrywały się z miejscami o innej od otoczenia rezystancji, w innych były to te same lokalizacje. Trzecią przywołaną przez prelegenta metodą badań geofizycznych jest tzw. georadar, czyli urządzenie – podobnie jak „zwykły” radar – wykorzystujące zjawisko odbicia fal elektromagnetycznych od ośrodków o różnej gęstości. Dzięki temu urządzeniu można bez łopat i koparek zajrzeć pod powierzchnię ziemi.

O możliwościach, które stwarza wykorzystanie dronów z aparatem fotograficznym do identyfikowania potencjalnych stanowisk archeologicznych mówił z kolei Rafał Brzejszczak. Fotografia lotnicza okazała się metodą skuteczną w poszukiwaniu grobowców kujawskich, gdyż – jak podał Rafał Brzejszczak – w trakcie 120 lotów wykonano 6750 zdjęć obszaru o powierzchni 11 km2 w okolicach Parku Kulturowego Wietrzychowice. Pozwoliło to określić 13 prawdopodobnych lokalizacji kolejnych grobowców megalitycznych. Kluczowa jest oczywiście interpretacja wykonanych fotografii. Wiosną, gdy nie ma już śniegu, ale nie rozpoczął się wzrost roślin, potencjalne stanowiska można zidentyfikować po innym kolorze gleby, natomiast latem, gdy rozpocznie się okres wegetacji, w miejscach, w których kiedyś były neolityczne budowle, znacznie lepiej rosną rośliny, a ich zieleń na zdjęciach wydaje się bardziej soczysta, ale dostrzec to można dopiero z perspektywy lotniczej. Przedstawione przez młodych badaczy metody wykorzystujące nowoczesne technologie z powodzeniem są stosowane w poszukiwaniu grobowców kujawskich i z pewnością mogą poszerzyć naszą wiedzę o tych neolitycznych zabytkach.

 

Człowiek neolitu w relacji ze środowiskiem

W referacie Archeologia środowiskowa o budowniczych „kujawskich piramid” w Wietrzychowicach dr hab. prof. UAM Mirosław Makohonienko z Instytutu Geoekologii i Geoinformacji Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przedstawił wyniki badań, które w okolicach megalitycznych grobowców prowadził z dr hab. Piotrem Kittelem z Katedry Geomorfologii i Paleogeografii Uniwersytetu Łódzkiego. Okazuje się, że do obecnego stanu wiedzy o mieszkańcach tego obszaru w okresie kultury pucharów lejkowatych wiele wnieść mogą analizy prowadzone przez przyrodników, przede wszystkim geografów i biologów. Wyróżnia się nawet nową dyscyplinę naukową – geoarcheologię, która łączy elementy dyscyplin przyrodniczych i nauk zajmujących się przeszłością człowieka.

Prof. Makohonienko przypomniał, że na większości obszaru Polski obserwujemy krajobraz kulturowy, czyli przekształcony przez człowieka. Nie zawsze jednak tak było, w neolicie dominował krajobraz przyrodniczy i właśnie wiele czynników tego krajobrazu mogło przesądzić o lokalizacji i formie budowanych wówczas zabytków. Ostatnie zlodowacenie (tzw. Vistulian) sięgało właśnie do południowego krańca Kujaw. Jedną z pozostałości są duże ilości materiału skalnego, który po tysiącach lat wykorzystali budowniczowie neolitycznych grobowców. Zróżnicowanie krajobrazu mogło też przesądzić o wykorzystaniu innego niż zazwyczaj materiału: gliny w grobowcu nr 1 w Gaju. Z drugiej strony badacze poszukiwali śladów przyrodniczych, które pozostawili po sobie przedstawiciele ludności kultury pucharów lejkowatych. Podczas jednego z badań naukowcy pobrali próbki gruntu z okolicy i przeanalizowali ich skład chemiczny. Wiadomo, że na przykład podwyższona zawartość fosforu w glebie wskazać może dawną lokalizację siedzib ludzkich. Jednym z takich miejsc są okolice Osiecza Małego, co może oznaczać, że wieś może być kontynuacją osiedla pradziejowego. Rekonstruując warunki przyrodnicze, w jakich żyli budowniczowie grobowców kujawskich, dr hab. Piotr Kittel i dr hab. Mirosław Makohonienko przeanalizowali osady biogeniczne, m.in. torf. Jak się okazało, obszar porastał wówczas lat sosnowy. Badacze odkryli również bezpośrednie ślady osadnictwa: zabytki ceramiczne, krzemienne i kamienne, kości zwierzęce i szczątki roślinne. Prelegent podkreślił, iż celem prowadzonych badań było odtworzenie warunków środowiska, w których …funkcjonowały społeczności ludzkie: jakie walory środowiska sprzyjały prehistorycznym mieszkańcom tego obszaru, jakie przeszkody środowiskowe napotykali i z czym musieli się mierzyć, do jakich surowców naturalnych mieli dostęp i …jakie kierunki gospodarowania mogły się rozwijać. Poza tym, jak zauważył prof. Makohonienko, w toku badań być może uda się znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego osadnictwo kultury pucharów lejkowatych na tym obszarze zaniknęło.

Kolejne wystąpienie nie dotyczyło co prawda bezpośrednio Parku Kulturowego w Wietrzychowicach czy jego najbliższych okolic, lecz nadal wiązało się z grobowcami kujawskimi. O innej budowli megalitycznej opowiedział dr Dariusz Kurzawa, wicemarszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego. W prelekcji zatytułowanej Nie tylko Wietrzychowice. Grobowce kujawskie w Rzeszynku nad Gopłem przypomniał odkrycie dokonane w 1887 roku przez Władysława Łebińskiego – dziennikarza, wydawcę i badacza przeszłości. W serii listów do przyjaciela – Bolesława Erzepkiego zrelacjonował on przebieg swoich badań, odkrycia i próby interpretacji znalezisk. Po stu trzydziestu latach od tamtych odkryć oczywiście nikt nie uznaje teorii, iż jest to grób Rzepichy i Piasta, ale zgodnie wiąże się grobowiec z osadnictwem neolitycznym. Jak jednak zauważył prelegent, dziś trudno dostrzec stanowisko eksplorowane przez Łebińskiego, gdyż nasyp został niemal w całości zniwelowany. Można jednak przypuszczać, że obok Wietrzychowic czy przywołanego przez marszałka Dariusza Kurzawę Rzeszynka istnieje jeszcze wiele innych nierozpoznanych lokalizacji grobowców kujawskich, które czekają na swoich odkrywców.

 

Ochrona zabytków i ich turystyczny potencjał

W drugiej części konferencji prelegenci zajęli się przede wszystkim przyszłością wietrzychowickich megalitów – z jednej strony ochroną, z drugiej zaś możliwościami wykorzystania ich w rozwoju turystyki. Z dzisiejszej perspektywy dewastacja neolitycznych grobowców dla pozyskania budulca wydaje się oczywistym wandalizmem, ale nie zawsze tak było. Ze zgromadzonych przed tysiącleciami kamieni okoliczni mieszkańcy budowali nowe obiekty. Dopiero w okresie międzywojennym staraniem prof. Konrada Jażdżewskiego uznano megalityczne grobowce za zabytki i objęto ochroną. Kolejne dokumenty: ustawy i decyzje urzędnicze, za pomocą których państwo obejmowało swoją pieczą prehistoryczne budowle przedstawił Leszek Kotlewski z Oddziału Terenowego w Toruniu Narodowego Instytutu Dziedzictwa w wystąpieniu pod tytułem Ochrona grobowców kujawskich w Wietrzychowicach. W roku 1935 grobowce wietrzychowickie zostały wpisane do rejestru zabytków, ale nie wiadomo, czy zachował się w jakimś archiwum oryginał lub odpis orzeczenia. Natomiast jest wiele dokumentów pośrednio potwierdzających tę decyzję. Po wojnie, w 1968 roku, ponowiono – z nie do końca jasnych powodów – wpis, określając cmentarzysko jako …grupę 5 grobowców kujawskich, tzw. megalitycznych w lesie Nadleśnictwa Gaj w oddziale 1 w pododdziale a i d o pow. 10,60 ha. Kolejnym etapem, o którym wspomniał Leszek Kotlewski było utworzenie w 2006 roku parku kulturowego. Prelekcja dotyczyła co prawda konkretnych obiektów, ale ukazywała równocześnie, jak rodziła się potrzeba ochrony dziedzictwa kulturowego, świadomość, że o przeszłość trzeba zadbać.

Bardzo obszernie ponaddziesięcioletnią historię Parku Kulturowego Wietrzychowice przedstawił kolejny mówca – Adam Myrta, dyrektor Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury w Izbicy Kujawskiej, gospodarz Parku i opiekun cmentarzyska. Przypomniał, że poświęcona megalitom kujawskim konferencja w Toruniu odbywa się kilkanaście lat po podobnym wydarzeniu, którego on był inicjatorem i organizatorem w Izbicy. Właśnie podczas tamtego spotkania krystalizowała się idea objęcia cmentarzyska ochroną prawną poprzez utworzenie parku kulturowego. Adam Myrta przedstawił podjęte w tym czasie inicjatywy służące zarówno ochronie, jak i popularyzacji prehistorycznych grobowców: festyn archeologiczny Wehikuł czasu (pisał o nim Jerzy Rochowiak w numerze 11-12/2016 Biuletynu), współpraca z włoskim fotografem Paolo Stortim, którego pasją są megality w różnych zakątkach Europy oraz najnowszy pomysł na popularyzację Parku Kulturowego Wietrzychowice – projekt Na europejskim szlaku megalitów. Adam Myrta, który jest jego autorem, mówił: Pierwszym krokiem było powołanie parku kulturowego, w dalszej kolejności projekt przewiduje powstanie wyspecjalizowanego Muzeum Kultury Pucharów Lejkowatych, skansenu archeologicznego w formie żywej rekonstrukcji osady kultury pucharów lejkowatych oraz rekonstrukcji wybranych megalitów z terenu Europy wykonanych w zmniejszonej skali.

Ostatnim prelegentem był dr hab. prof. UKW Zbigniew Zyglewski z Katedry Historii Średniowiecznej Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, który wskazał na potencjał turystyczny megalitów kujawskich. W prelekcji Miejsce Parku Kulturowego Wietrzychowice w turystyce porównywał cmentarzysko z innymi atrakcjami turystycznymi regionu, wskazał możliwości tkwiące w wietrzychowickich megalitach, chociaż – jak podkreślał – znajdują się one w sporej odległości o głównych szlaków turystycznych województwa kujawsko-pomorskiego. Mimo to, zdaniem prelegenta, grobowce w Gaju i Wietrzychowicach mogą stać się w przyszłości rozpoznawalną nie tylko w Polsce atrakcją turystyczną.

Podsumowaniem pierwszego dnia konferencji była prezentacja książki popularnonaukowej Park Kulturowy Wietrzychowice. Na europejskim szlaku megalitów, która została wydana nakładem Fundacji Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego oraz Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi dzięki dofinansowaniu ze środków Województwa Kujawsko-Pomorskiego. W publikacji, której autorami są Piotr Papiernik i Dominik Kacper Płaza zaprezentowane zostały: historia odkrycia grobowców, ich eksploracji przez prof. Konrada Jażdżewskiego i Stanisława Madajskiego oraz aktualny stan badań stanowiska. Ponieważ celem książki jest popularyzacja wiedzy o neolitycznych grobowcach kujawskich, napisana jest w sposób przystępny, a materiał ilustracyjny został dobrany tak, aby lektura była tym bardziej owocna. Podobną funkcję ma też seria posterów tworząca wystawę Park Kulturowy Wietrzychowice. 80 lat badań archeologicznych. Ekspozycja została zaprezentowana w Urzędzie Marszałkowskim w Toruniu, następnie w siedzibie Wydziału Archeologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Drugiego dnia konferencji Park Kulturowy Wietrzychowice. Na europejskim szlaku megalitów uczestnicy wyjechali do Wietrzychowic, by zapoznać się na miejscu z obecnym stanem zachowania neolitycznego cmentarzyska. Przewodnikami po Parku Kulturowym byli dr Piotr Papiernik oraz Adam Myrta.

Celem konferencji była refleksja – z różnych perspektyw – nad historią i teraźniejszością badań grobowców kujawskich w okolicach Wietrzychowic, koniecznością ochrony tych wyjątkowych zabytków przed niszczącym wpływem przyrody i człowieka. Z drugiej strony poruszono też temat popularyzacji Parku Kulturowego Wietrzychowice i jego miejsca w katalogu atrakcji turystycznych regionu. Nie ulega wątpliwości, że działania te muszą być skoordynowane, aby zwiedzający nie „zadeptywali” cmentarzyska, ale równocześnie popularyzacja obiektu może pomagać w poszukiwaniach źródeł finansowania kolejnych badań. Bowiem, jak wykazali prelegenci, jest jeszcze wiele do odkrycia w okolicy Wietrzychowic, lecz również na innych stanowiskach w województwie kujawsko-pomorskim.