Kujawska sztuka efemeryczna

Nakładem Muzeum Etnograficznego im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu ukazała się płyta multimedialna Kujawskie sypanie wzorów piaskiem. Autorką koncepcji płyty i tekstów jest Bożena Olszewska, która także – we współpracy archiwalnej z Krystyną Pawłowską – dokonała wyboru materiałów audiowizualnych. Składają się na nie filmy, m.in. zrealizowane przez Zdzisława Zgieruna Sypanie piaskiem z 1965 i Sypanie piaskiem, … Czytaj dalej Kujawska sztuka efemeryczna

Kujawska sztuka efemeryczna

Nakładem Muzeum Etnograficznego im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu ukazała się płyta multimedialna Kujawskie sypanie wzorów piaskiem. Autorką koncepcji płyty i tekstów jest Bożena Olszewska, która także – we współpracy archiwalnej z Krystyną Pawłowską – dokonała wyboru materiałów audiowizualnych. Składają się na nie filmy, m.in. zrealizowane przez Zdzisława Zgieruna Sypanie piaskiem z 1965 i Sypanie piaskiem, Festiwal Folkloru Kujaw we Włocławku z 1973 roku, zrealizowane przez Wincentego Konczalskiego w latach siedemdziesiątych XX w. Piaskowe wzory z udziałem Władysławy Włodarzewskiej, zrealizowane przez Bożenę Olszewską i Bartłomieja Oleszka Sypanie wzorów piaskiem i Kujawskie sypanie piaskiem. Konkurs w Przedczu, obydwa z 2017 roku. Filmy, jak i liczne fotografie pochodzą ze zbiorów Muzeum Etnograficznego im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu i Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku. Publikację zredagował Hubert Czachowski, graficznie opracował Wojciech Kiwi Jaruszewski. Zrealizował wydawnictwo Bartłomiej Oleszek.

Na płycie została przedstawiona historia sypania wzorów piaskiem na Kujawach, technika, ornamentyka. Pokazana została współczesność zwyczaju zaliczanego do dziedzictwa niematerialnego regionu, które także zostało zwięźle omówione. Uzupełnieniem jest wybór bibliografii zagadnienia.

Wzory wysypywane piaskiem – pisze Bożena Olszewska – stały się jednym z elementów sztuki ludowej charakterystycznych dla zdobnictwa kujawskiego (…). Zwyczaj ten znany był na Kujawach od 2. poł. XIX w. (…) Ta forma zdobnictwa przekazywana z pokolenia na pokolenie, była domeną kobiet i cieszyła się wśród nich dużą popularnością. Młode dziewczęta uczyły się tej sztuki zwykle od matek lub babć. Piaskowe wzory były ozdobami okazjonalnymi izb i podwórek podkreślającymi wyjątkowość przeżywanego czasu i dopełnieniem świątecznych porządków. Wysypywano je w okresie Świąt Wielkanocnych, Zielonych Świątek z okazji odbywających się odpustów, zrękowin czy wizyt gości. Pierwotnie piaskowe dekoracje umieszczano w miejscach najmniej narażonych na zadeptanie, np. wzdłuż ścian izb. W okresie międzywojennym wzory piaskiem wykonywane na zewnątrz domu przez dziewczęta na wydaniu miały przyciągnąć uwagę kawalerów

Mieszkanki wsi zdobiły piaskiem gliniane klepiska; w dwudziestoleciu międzywojennym w pokojach zastępowano je podłogami drewnianymi. Wtedy kobiety sypały wzory w kuchniach i sieniach. Gdy i tu zaczęto kłaść drewniane podłogi, sypały już tylko przed domami: dróżki od furtki do progu. Sypały wzory piaskiem białym, suchym. Nabierały go do wiaderka, do nosidła – fartucha trzymanego u dołu lewą ręką. Sypały dłonią , kubkiem z dziurką, dzbaneczkiem z dzióbkiem, lejkiem, butelką.

Pośród wzorów znajdowały się drzewo czy drzewko życia, gdzieniegdzie określane jako drzewko szczęścia, słońce, księżyc, gwiazdy, ślimacznice, kratownice, drabinki, figury geometryczne, rośliny, sylwetki zwierząt. Inspiracją były oglądane we dworach dywany, ale też kujawskie hafty. Motywy, wybór i układ wzorów zależały od twórczej inwencji sypiących. Zawsze były to kompozycje zrytmizowane, zwykle wzory rozkładały się symetrycznie. Niekiedy gości witały piaskowe napisy.

Na filmach widać ciemne płaszczyzny pokryte bielą linii czy plam układających się w kompozycje bogato zdobione, gęste, obramowane kunsztowną bordiurą. Na filmie Zdzisława Zgieruna starsza kobieta sypie drzewko życia umieszczone w doniczce, sypie wzory kwiatowe, dbając o symetrię kompozycji, obramowanie. Na filmie z 1973 roku kobieta w odświętnym stroju kujawskim, a także starszy mężczyzna, młoda kobieta tworzą wielkiej urody dywany. Na filmie Wincentego Konczalskiego Władysława Włodarzewska sypie wzory przed swoim domem w Świątkowicach, wsypuje z miski do fartucha piasek i w skupieniu tworzy wzory… Na filmie relacjonującym konkurs Kujawskie sypanie wzorów piaskiem w Przedczu Jadwiga Tyksińska wspomina sypanie na klepisku, potem na zewnątrz domu, na dróżkach, zwłaszcza na Zielone Świątki, kiedy podwórko było umajone gałązkami topolowymi i brzozowymi, mówi o ślimacznicach, wzorach geometrycznych, kwiatowych, czerpanych z kujawskiego haftu. Wspomina, że na święto Wniebowstąpienia sypano drzewko szczęścia w doniczce. Jak mówi, ślimacznica miała zapewnić szczęście, kłosy obfite zbiory, kogut dobre zdrowie gospodarzowi…  Zofia Szmajda-Mierzwicka  sfilmowana przez Bożenę Olszewską i Bartłomieja Oleszka opowiada, że piasek przywożono z piaśnicy; na uklepanej polepie sypano w pokoju ładny dywan, w sieni kwiaty, a właściwie rózgi, przy ścianach, żeby ich zbyt szybko nie zadeptno. Podkreśla, że piaskowe wzory odświeżały dom, wyrażały gościnność. Mówi, że sypało się wzory tak, żeby ludziom się podobały i Panu Bogu. Róża Polewska, córka Zofii Szmajdy-Mierzwickiej, mówi, że umiejętność sypania wzorów piaskiem, a także haftowania, odziedziczyła po mamie z genami, nie uczyła się, tylko przypatrywała mamie. Razem z wnuczką pani Zofii, Anitą Polewską, sypią w ludowych strojach, znajdując inspirację w jego zdobieniach – haftach na fartuchu, rękawach, mankietach.

Zwyczaj sypania wzorów piaskiem zanikał w połowie minionego stulecia. Nie zamarł! Pokazy sypania piaskiem organizują Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu, Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku, Miejskie Centrum Kultury w Ciechocinku podczas Spotkań z Folklorem Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej. Poza naszym województwem Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury w Przedczu organizuje konkurs Kujawskie sypanie wzorów piaskiem. Biorą w nim udział nie tylko kobiety, ale i mężczyźni, a także młodzież i dzieci. W Przedczu sypania piaskiem można uczyć się na warsztatach.

Obecnie piaskiem sypie się podczas pokazów, daleko od domu. Jak pisze Bożena Olszewska, zwyczaj uległ teatralizacji (…). Pokazy są aranżowane zwykle w muzeach lub nawet w przestrzeni miejskiej. Artystki sypiące piaskowe wzory często noszą odświętny strój kujawski, akcentując tym samym swoją przynależność regionalną.

Sypanie piaskiem zyskało nowy wymiar. Jest performansem, tworzeniem instalacji plastycznej, sztuką ulotną. Piaskowe kompozycje szybko znikną, nawet jeśli nie zostaną zadeptane, to zmyje je deszcz, rozwieje wiatr. Łatwo sobie wyobrazić pokaz sypania piaskiem na festiwalu performansu czy festiwalu sztuki efemerycznej. Pokaz czy raczej działanie można usytuować w kontekście nietrwałości, przemijania…

Symbolika biblijna w drzewku życia, kosmiczna w słońcu, księżycu, gwiazdach czy magiczne znaczenie przypisywane ślimacznicy, kogutowi przypominają się, gdy ogląda się filmy o barwnych kompozycjach amerykańskich Indian, którym przypatrywał się Jackson Pollock. Jest jakieś podobieństwo w sypiących piaskiem i tym artyście tworzącym swoje obrazy na płótnie rozłożonym na podłodze stodoły… Kobiety sypiące piaskiem przypominają się, kiedy ogląda się film Wernera Herzoga Koło czasu o tworzeniu mandali podczas święta Kalachakra w Bodhya w Indiach.

Głównym celem pokrywania białymi kompozycjami szarych podłóg czy ścieżek było dekorowanie otoczenia: upiększenie odrobiny świata, aby było miło, aby okazać serdeczność, radość z gości, szacunek do nich. Sypanie piaskiem należy określać jako sztukę – sztukę ulotną. Piaskowe kompozycje ściśle łączyły się z chwilami wyjątkowymi: świętami kościelnymi, zaręczynami. Zdają się nieodległe od sacrum. Jeśli panny sypały wzory, aby zwrócić uwagę kawalerów, to przecież w ten sposób kierowały spojrzenia na siebie, na swoją obecność, na swoje talenty, zamiłowanie do porządku…

Bożena Olszewska podkreśla, że zwyczaj sypania wzorów piaskiem zalicza się do unikalnych elementów dziedzictwa niematerialnego Kujaw. Myślę, że oddaje charakter Kujawiaków, syntetycznie opowiada o nich i o regionie.

Płyta multimedialna Kujawskie sypanie wzorów piaskiem jest trzecią opublikowaną przez Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu w cyklu Dziedzictwo niematerialne w województwie kujawsko-pomorskim; wcześniej ukazały się Zwyczaje zapustne. „Chodzenie z kozą” na Kujawach i Zwyczaje wielkanocne. Przywołówki dyngusowe na Kujawach; warto też wspomnieć płytę audio Muzyka ludowa z Kujaw i Pałuk.